డ్రాగన్లు మనుషులతో కలిసి నడిచినప్పుడు
డైనోసార్లు, బెహెమోత్ మరియు బైబిల్లోని డ్రాగన్లు
"డైనోసార్" అనే మాట 1841 లో కల్పించబడింది, కానీ బైబిల్ డ్రాగన్ల గురించి మళ్ళీ మళ్ళీ మాట్లాడుతుంది. ఆదాము డైనోసార్లను చూశాడా? అవి ఓడలో పట్టాయా? వాటికి ఏమైంది? ఈ షియుర్ సృష్టిలోని తన్నీనీమ్ను, యోబు గ్రంథంలోని బెహెమోత్, లివ్యాతాన్లను, లోకమంతటా ఉన్న డ్రాగన్ పురాణ కథలను పరిశీలిస్తుంది, ఈ మహా జీవులు హషేమ్ మహిమను ఎందుకు ప్రకటిస్తాయో చూపిస్తుంది.

డైనోసార్లకు చోటు ఎక్కడ?
మింఖా సమయంలో మనం వచ్చే వారపు పరాషా ప్రారంభాన్ని ఇప్పుడే చదివాము: “ఇవి నోఆఖ్ (నోవహు) వంశ చరిత్ర” (ఆదికాండము 6:9). “భూమి బలాత్కారంతో నిండిపోయింది” (6:11) అని, హషేమ్ నోఆఖ్తో “గోఫెర్ చెక్కతో నీ కోసం ఒక ఓడను చేసుకో… దానికి లోపల, బయట కీలు పూయి” (6:14) అని చెప్పాడని మనం విన్నాము. వచ్చే వారం మనం జలప్రళయం గురించి నేర్చుకుంటాము. కానీ నీళ్ళు రాకముందే, జలప్రళయానికి ముందు లోకంలో జీవించిన జంతువుల గురించి, వాటన్నిటిలో అతి పెద్దవాటి గురించి ఒక ప్రశ్న అడుగుదాం.

ఒకటవ తరగతి పిల్లలతో నిండిన ఒక గదిలో “డైనోసార్లు ఎప్పుడు జీవించాయి?” అని అడగండి, వారందరూ ఒకే జవాబు గట్టిగా అరుస్తారు: “కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం!” వారికి ఇంకా సరిగ్గా చదవడం కూడా రాదు, కానీ ఆ మాట మాత్రం వారికి కంఠస్థంగా వచ్చు. అది వారి డైనోసార్ పుస్తకాల మొదటి పేజీలో ఉంటుంది, ప్రతి మ్యూజియంలోని అస్థిపంజరం ముందున్న బోర్డుల మీద ఉంటుంది, ప్రతి సినిమాలోనూ ఉంటుంది.
దాదాపు రెండు వందల సంవత్సరాలుగా, చాలామంది విశ్వాసులకు డైనోసార్ల విషయంలో ఏమి చేయాలో తెలియలేదు. ఆ ఎముకలు ఒక మోసం అని కొందరు అన్నారు. మరికొందరు “ఖాళీ సిద్ధాంతం” (gap theory) లేదా “దినం-యుగం సిద్ధాంతం” (day-age theory) వంటి ఆలోచనలతో “కోట్ల సంవత్సరాలకు” చోటు కల్పించడానికి తోరాను వంచారు. కానీ ఈ రెండిటిలో ఏదీ చేయవలసిన అవసరం లేదు. ఎముకలు నిజమైనవే. డైనోసార్లు నిజంగా జీవించాయి. మిగిలిన ఒకే ఒక ప్రశ్న, ఎప్పుడు అనేదే.
ఒక ప్రసిద్ధ విజ్ఞానశాస్త్ర పత్రిక ఒకసారి ఇలా వ్రాసింది: “బ్రతికి ఉన్న డైనోసార్ను ఏ మనిషీ ఎప్పుడూ చూడలేదు.” మరి ఆ రచయితకు అది తెలుసా, లేక అతడు అలా అనుకున్నాడా? అది తెలియాలంటే, ఆదాము, ఖవ్వాలతో మొదలుపెట్టి, ఇప్పటివరకు జీవించిన ప్రతి వ్యక్తినీ అతడు అడిగి ఉండాలి. అతడు అలా అనుకున్నాడు. అతనికి అది తెలియదు.
గొప్ప జీవులు ఎప్పుడు చేయబడ్డాయో తోరా మనకు చెబుతుంది. ఐదవ రోజున: “ఎలోహీమ్ గొప్ప సముద్ర జీవులను [తన్నీనీమ్], కదిలే ప్రతి జీవిని సృష్టించాడు” (ఆదికాండము 1:21). ఆరవ రోజున, ఆదాము చేయబడిన అదే రోజున: “ఎలోహీమ్ భూమి మీది మృగాలను వాటి వాటి జాతి ప్రకారం, పశువులను వాటి వాటి జాతి ప్రకారం, నేల మీద పాకే ప్రతిదానిని దాని దాని జాతి ప్రకారం చేశాడు” (1:25). మోషే స్పష్టంగా ఇలా చెబుతాడు: “ఆరు రోజులలో హషేమ్ ఆకాశాన్ని, భూమిని, సముద్రాన్ని, వాటిలో ఉన్న సమస్తాన్ని చేశాడు” (నిర్గమకాండము 20:11). హషేమ్ అన్నిటినీ ఆరు రోజులలో చేస్తే, ఆదాము డైనోసార్లను చూశాడు.

నిజానికి, ఆదాము వాటికి పేర్లు పెట్టాడు: “హషేమ్ ఎలోహీమ్ నేలలో నుండి ప్రతి అడవి మృగాన్ని, ఆకాశంలోని ప్రతి పక్షిని రూపించి, ఆదాము వాటికి ఏమి పేరు పెడతాడో చూడడానికి వాటిని అతని దగ్గరికి తీసుకువచ్చాడు” (ఆదికాండము 2:19). ఒక్క రోజులో అన్ని జంతువులకు ఎవరూ పేర్లు పెట్టలేరని కొందరు అంటారు. నిజమా? మీరు నిమిషానికి 300 మాటలు మాట్లాడగలిగితే, అరగంట కంటే తక్కువ సమయంలోనే ప్రతి ప్రాథమిక జంతు జాతికీ పేరు పెట్టగలరు. పైగా ఆదాము సాధారణ మనిషి కాదు. మన జ్ఞానులు ఇలా చెబుతారు:
హషేమ్ ఆదామును సృష్టించబోతున్నప్పుడు, దేవదూతలు “ఈ మనిషి స్వభావం ఏమిటి?” అని అడిగారు. హషేమ్ జంతువులను దేవదూతల ఎదుటికి తెచ్చి, “దీని పేరు ఏమిటి?” అని అడిగాడు. వారికి తెలియలేదు. అప్పుడు ఆయన వాటిని ఆదాము ఎదుటికి తెచ్చాడు. “దీని పేరు ఏమిటి?” “ఎద్దు.” “మరి దీనిది?” “ఒంటె.” “మరి దీనిది?” “గాడిద.” (బెరేషీత్ రబ్బా 17:4)
ఆదాము దేవదూతల కంటే జ్ఞానవంతుడు. డైనోసార్లు కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం జీవించాయని ఎవరైనా అతనితో చెబుతున్నట్టు ఊహించండి. అతడు కిటికీ బయటికి చూపించి ఇలా అంటాడు: “నువ్వు ఏమి మాట్లాడుతున్నావు? పెరట్లో ఒకటి అంజూరపు చెట్టును తింటోంది!”
బైబిల్లో “డైనోసార్” అనే మాట ఎందుకు లేదు?

“డైనోసార్లు బైబిల్లో లేవు” అని కొందరు అప్పుడప్పుడు అంటారు. నిజమే, ఆ మాట లేదు. “డైనోసార్” అనే మాటను 1841 లో రిచర్డ్ ఓవెన్ అనే ఇంగ్లీష్ శాస్త్రవేత్త కల్పించాడు. దాని అర్థం “భయంకరమైన బల్లి”. కింగ్ జేమ్స్ బైబిల్ 1611 లో అనువదించబడింది, తోరా అంతకంటే ఎంతో ముందే ఇవ్వబడింది. ఇంకా కల్పించబడని మాట అందులో మీకు దొరకదు, అది సహజమే.
1841 కి ముందు, ఈ మహా సరీసృపాలను (reptiles) ప్రజలు ఏమని పిలిచేవారు? డ్రాగన్లు, అంటే ఘటసర్పాలు. బైబిల్ అంతటా డ్రాగన్లు ఉన్నాయి. హీబ్రూ మాట తన్నీన్. కింగ్ జేమ్స్ అనువాదం దానిని “డ్రాగన్” అని గానీ “సర్పం” అని గానీ “తిమింగలం” అని గానీ, మొత్తం ముప్పై కంటే ఎక్కువసార్లు అనువదిస్తుంది:
అహరోను ఫరో ఎదుట తన కర్రను కింద పడవేసినప్పుడు, “అది సర్పం [తన్నీన్] అయింది” (నిర్గమకాండము 7:10). అది తోటలో కనిపించే చిన్న పాము కాదు, ఎందుకంటే అది మాంత్రికుల కర్రలను మింగేసింది.
“భూమి నుండి హషేమ్ను స్తుతించండి, ఘటసర్పాలారా, సమస్త అగాధాలారా” (కీర్తన 148:7).
“సింహపు పిల్లను, ఘటసర్పాన్ని నువ్వు కాళ్ళ కింద తొక్కుతావు” (కీర్తన 91:13).
“ఆ దినాన హషేమ్ తన కఠినమైన, గొప్ప, బలమైన ఖడ్గంతో, తొలిచే సర్పమైన లివ్యాతాన్ను శిక్షిస్తాడు… సముద్రంలో ఉన్న ఘటసర్పాన్ని ఆయన చంపుతాడు” (యెషయా 27:1).
దక్షిణ దేశంలో ఉన్న “విషసర్పం, ఎగిరే అగ్నిసర్పం” గురించి కూడా యెషయా మాట్లాడతాడు (యెషయా 30:6).
సింహాలు, ఎలుగుబంట్ల గురించి మాట్లాడినట్టే బైబిల్ డ్రాగన్ల గురించి కూడా మాట్లాడుతుంది: ప్రజలకు తెలిసిన నిజమైన జంతువులుగా.
డ్రాగన్లకు ఏమైంది?

ప్రజలు డైనోసార్లతో కలిసి జీవించి ఉంటే, అవి ఎక్కడికి పోయాయి? మొదట, అవి జలప్రళయాన్ని దాటి బ్రతకాలి. ఓడ ఎంత పెద్దదో మనం ఇప్పుడే విన్నాము: “ఓడ పొడవు మూడు వందల మూరలు, దాని వెడల్పు యాభై మూరలు, దాని ఎత్తు ముప్పై మూరలు” (ఆదికాండము 6:15). అంటే సుమారు 137 మీటర్ల పొడవు, ఒకటిన్నర ఫుట్బాల్ మైదానాల పొడవున్న, నీటి మీద తేలే ఒక భవనం. మరి డైనోసార్లు అందులో పట్టాయా? దొరికిన వాటిలో అతి పెద్ద జంతువులను నోఆఖ్ తీసుకురావలసిన అవసరం లేదని సృష్టి గురించి బోధించే బోధకులు అంటారు. అతడు చిన్న వయసు జంతువులను తీసుకువచ్చాడు: చిన్నవి, తేలికైనవి, మళ్ళీ భూమిని నింపడానికి జీవితమంతా ముందున్నవి. అతి పెద్ద డైనోసార్ గుడ్డు కూడా ఒక ఫుట్బాల్ కంటే చిన్నది. మహాకాయమైన రెయేమ్ గురించి మన జ్ఞానులకు కూడా ఇదే ఆలోచన ఉంది: “రబ్బీ యన్నాయ్ ఇలా అన్నాడు: దాని పిల్లలను వారు ఓడలోకి తీసుకువెళ్ళారు” (జెవాఖీమ్ 113b).

లోకమంతటినీ ముంచిన జలప్రళయాన్ని ఎవరూ ఎప్పటికీ మరచిపోలేరు. ఒక్క పెద్ద తుఫాను గురించి ప్రజలు ఎంత కాలం మాట్లాడుకుంటారో ఆలోచించండి! నిజంగానే అది మరచిపోబడలేదు. లోకమంతటా ఉన్న సంస్కృతుల నుండి పరిశోధకులు సుమారు 270 జలప్రళయ కథలను సేకరించారు:
హవాయి ప్రజలు ఇలా చెబుతారు: మొదటి మనిషి తర్వాత చాలా కాలానికి, లోకం దుష్టంగా మారింది. నూఉ అనే ఒక్క మంచి మనిషి మాత్రమే మిగిలాడు. అతడు పైన ఇల్లు ఉన్న ఒక పెద్ద పడవను కట్టి, దానిని జంతువులతో నింపాడు. నీళ్ళు భూమిని ముంచేశాయి, నూఉ, అతని కుటుంబం మాత్రమే రక్షించబడ్డారు.
చైనా ప్రజలు తమ నాగరికతకు తండ్రి అయిన ఫూషీ గురించి చెబుతారు. అతడు తన భార్య, ముగ్గురు కుమారులు, ముగ్గురు కుమార్తెలతో కలిసి ఒక గొప్ప జలప్రళయం నుండి తప్పించుకున్నాడు. బ్రతికి మిగిలినవారు వారు మాత్రమే, వారు మళ్ళీ భూమిని నింపారు.
మెక్సికోలోని టోల్టెక్ ప్రజలు, మొదటి లోకం 1,716 సంవత్సరాలు ఉందని, ఎత్తైన పర్వతాలను కూడా ముంచిన జలప్రళయం దానిని నాశనం చేసిందని చెప్పారు. ఒక్క కుటుంబం మాత్రమే బ్రతికింది. మన జ్ఞానుల లెక్క ప్రకారం, జలప్రళయం సృష్టి నుండి 1656 వ సంవత్సరంలో వచ్చింది (సేదెర్ ఓలామ్ 1). నాలుగు వేల సంవత్సరాలకు పైగా తరతరాలుగా అందించబడిన ఒక పురాణ కథకు ఇది చాలా దగ్గర లెక్కే!
ఒక కుటుంబం, ఒక పడవ, భూమినంతటినీ ముంచిన ఒక జలప్రళయం గురించి లోకమంతటా ప్రజలు ఒకే కథ ఎందుకు చెబుతారు? ఎందుకంటే అది నిజంగా జరిగింది.

కానీ జలప్రళయం తర్వాత, లోకం మారిపోయింది. ఈరోజు ఉదయం మనం నేర్చుకున్నట్టు, గాలి, వాతావరణం, ఆయుష్షు అన్నీ మారిపోయాయి. ఇంకొకటి కూడా మారింది. హషేమ్ నోఆఖ్తో ఇలా అన్నాడు: “మీ భయం, మీ బెదురు భూమి మీది ప్రతి మృగం మీద ఉంటుంది” (ఆదికాండము 9:2). అప్పటి నుండి, మనిషి, మహా మృగాలు శత్రువులయ్యారు.
దీనిని ఇలా ఆలోచించండి. మూడు వందల సంవత్సరాల క్రితం, అమెరికాలోని జార్జియా రాష్ట్రపు అడవులలో గ్రిజ్లీ ఎలుగుబంట్లు తిరిగేవి. ఈరోజు ఒక్కటి కూడా లేదు. మనుషులు వచ్చి నివసించడం మొదలుపెట్టినప్పుడు, పెద్ద, ప్రమాదకరమైన జంతువులు చంపబడతాయి లేదా తరిమివేయబడతాయి. అన్నిటికంటే పెద్దదాన్ని వేటాడినవాడు వీరుడు అవుతాడు.
డ్రాగన్లకు సరిగ్గా అదే జరిగింది. ఎవరైనా ఒక డ్రాగన్ను చంపితే, ప్రజలు వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు అతని గురించి కథలు చెప్పుకునేవారు. మనకు కనిపించేది సరిగ్గా అదే. లోకమంతటా, ప్రతి సంస్కృతిలో, మనుషులు డ్రాగన్లను ఎదుర్కొన్న, వాటితో పోరాడిన, వాటిని చంపిన కథలు, చిత్రాలు ఉన్నాయి:
గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరొడోటస్, రెక్కలున్న సర్పాల గురించి తెలుసుకోవడానికి తాను అరేబియాకు ప్రయాణం చేశానని వ్రాశాడు. అతడు “వర్ణించడం అసాధ్యమైనంత ఎక్కువ సంఖ్యలో సర్పాల వెన్నెముకలను, పక్కటెముకలను” చూశాడు, వాటి రెక్కలు గబ్బిలం రెక్కల్లా ఉన్నాయని చెప్పాడు.
యూదు చరిత్రకారుడు జోసీఫస్ ఇలా వ్రాశాడు: మోషే ఒక ఐగుప్తు సైన్యాన్ని కూషు (ఇథియోపియా) మీదికి నడిపించినప్పుడు, దారి నిండా ఎగిరే సర్పాలు ఉన్నాయి. దారిని శుభ్రం చేయడానికి మోషే పాములను తినే ఐబిస్ పక్షులను బుట్టలలో తీసుకువెళ్ళాడు (యూదుల ప్రాచీన చరిత్ర 2.10). మోషే ఒక కూషు రాకుమార్తెను ఈ విధంగానే పెళ్ళి చేసుకున్నాడని జోసీఫస్ చెబుతాడు (సంఖ్యాకాండము 12:1 చూడండి).
నెబూకద్నెజరు కాలంలో కట్టబడిన బబులోను యొక్క ప్రసిద్ధ ఇష్తార్ ద్వారం నిండా సింహాలు, ఎద్దులు, పొలుసులున్న పొడవైన మెడగల ఒక డ్రాగన్ చిత్రాలు ఉన్నాయి. ఈరోజు కూడా మీరు దానిని చూడవచ్చు.
చైనా క్యాలెండర్లో పన్నెండు జంతువులు ఉన్నాయి: పదకొండు నిజమైన జంతువులు, మరియు డ్రాగన్. నిజమైన జంతువుల జాబితాలో ఒక్క కల్పిత జంతువును వారు ఎందుకు పెడతారు?
ఒక గొప్ప జలప్రళయం తర్వాత, యూ అనే ఒక పాలకుడు నేలలోని నీటిని బయటికి పారించి, ప్రజలు నివసించగలిగేలా చిత్తడి నేలల నుండి పాములను, డ్రాగన్లను తరిమివేశాడని ఒక చైనా పురాణ కథ చెబుతుంది.
పాత ఇంగ్లీష్ కావ్యమైన బేవుల్ఫ్లో, వీరుడు గ్రెండెల్ అనే రాక్షసుని చేతిని పెకలించేస్తాడు. తన జీవిత చివరలో, అతడు నిప్పులు కక్కే ఒక డ్రాగన్తో పోరాడతాడు, అది అతనిని చంపేస్తుంది.
వైకింగులు తమ ఓడల ముందుభాగంలో డ్రాగన్ తలలను చెక్కేవారు.
ఫ్రాన్స్లోని రూయెన్ పట్టణంలో, లా గార్గుయీ అనే ఒక డ్రాగన్ నదిలో నుండి పైకి లేచేదని చెప్పేవారు. అది చంపబడిన తర్వాత, దాని తలను ఒక భవనం మీద అమర్చారు. “గార్గాయిల్” (gargoyle) అనే మాట అక్కడి నుండే వచ్చింది. అది “గొంతు” అనే ఫ్రెంచ్ మాట నుండి వస్తుంది. “గార్గిల్” (gargle, పుక్కిలించడం) అనే మాటకు కూడా అదే మూలం.
ఫ్రాన్స్లోని మరొక పట్టణమైన నెర్లుక్లో తరాస్క్ అనే డ్రాగన్ చంపబడిన తర్వాత, ఆ పట్టణం తన పేరును తరాస్కోన్గా మార్చుకుంది.

స్థానిక అమెరికన్లు కూడా వాటి చిత్రాలు గీశారు. యూటాలోని నేచురల్ బ్రిడ్జెస్ నేషనల్ మాన్యుమెంట్లో ఉన్న కచీనా బ్రిడ్జ్ మీద, పొడవైన మెడగల ఒక డైనోసార్లా కనిపించే చాలా పాత రాతి చెక్కడం ఉంది. 1924 లో, ఆరిజోనాలోని హవాసుపాయ్ కాన్యన్లో ఒక అన్వేషణ బృందం, వెనుక కాళ్ళ మీద నిలబడిన డైనోసార్లా కనిపించే ఒక కొండ చిత్రాన్ని నివేదించింది. చరిత్ర పూర్వపు మనిషి ఒక డైనోసార్ను గీసి ఉంటే, అది “మన సిద్ధాంతాలన్నిటినీ పూర్తిగా తలకిందులు చేస్తుంది” అని ఆ బృంద నాయకుడు వ్రాశాడు. 1673 లో, ఫ్రెంచ్ అన్వేషకులైన మార్కెట్, జోలియే, ఇల్లినాయిస్లోని ఆల్టన్ దగ్గర కొండచరియల మీద రెక్కలున్న ఒక రాక్షస జంతువు యొక్క భారీ చిత్రాన్ని చూశారు. అక్కడి ప్రజలు దానిని పియాసా పక్షి అని పిలిచారు, తమ పూర్వీకులు దానిని చంపారని చెప్పారు.
పెరూలో, ఇకా రాళ్ళు అనే వేలాది చెక్కబడిన రాళ్ళు ఉన్నాయి. వాటిలో వందలాది రాళ్ళు మనుషులు డైనోసార్లతో కలిసి జీవిస్తున్నట్టు చూపిస్తాయని సృష్టి గురించి బోధించే బోధకులు ఎత్తి చూపుతారు: వాటి మీద స్వారీ చేస్తూ, వాటితో పోరాడుతూ, వాటి గొంతులో ఈటెలు పొడుస్తూ. ఆ రాళ్ళ మీది కొన్ని డైనోసార్ల చర్మం మీద వరుసలుగా గుండ్రటి నమూనాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఇది ఆసక్తికరమైనది, ఎందుకంటే శిలాజంగా (fossil) మారిన డైనోసార్ చర్మాన్ని పరిశోధించినప్పుడు, సరిగ్గా అలాంటి నమూనాలలో గుండ్రటి, గులకరాళ్ళ లాంటి పొలుసులు కనిపించాయి. కేవలం ఎముకల నుండి అది తెలుసుకోలేము. మెక్సికోలోని అకాంబారోలో, 1940 లలో 30,000 కంటే ఎక్కువ మట్టి బొమ్మలు తవ్వి తీయబడ్డాయి, వాటిలో చాలా డైనోసార్లలా కనిపిస్తాయి.
మన జ్ఞానులు కూడా బబులోనులో ఉన్న దానియేలు గురించి ఒక డ్రాగన్ కథ చెబుతారు:
నెబూకద్నెజరు దగ్గర ఒక పెద్ద సర్పం [తన్నీన్] ఉండేది, దానికి ఏది వేసినా అది మింగేసేది. దానియేలు రాజుతో ఇలా అన్నాడు: “నాకు అనుమతి ఇవ్వండి, నేను దానిని బలహీనం చేస్తాను.” రాజు అతనికి అనుమతి ఇచ్చాడు. దానియేలు గడ్డిని తీసుకుని, దానిలో మేకులు దాచి, దానిని ఆ సర్పానికి వేశాడు. ఆ మేకులు దాని లోపలి భాగాలను చీల్చివేశాయి. (బెరేషీత్ రబ్బా 68:13)

ఈ కథ యొక్క ఇంకా పొడవైన రూపం దానియేలు గ్రంథానికి గ్రీకులో చేర్చబడిన భాగాలలో కనిపిస్తుంది. ఆ అధ్యాయాలు లేఖనాలు కావు, కానీ బబులోనీయులు బ్రతికి ఉన్న ఒక డ్రాగన్ను ఎలా పూజించారో అవి చెబుతాయి. దానియేలు కీలు, కొవ్వు, వెంట్రుకలను కలిపి ఉడకబెట్టి ఉండలు చేసి దానికి తినిపించాడు, “అప్పుడు ఆ ఘటసర్పం పగిలిపోయింది.” దీని వెనుక ఉన్న విజ్ఞానశాస్త్రం గురించి ఆలోచించండి! కీలు అంటే చెట్ల నుండి వచ్చే జిగటగా ఉండే జిగురు, నోఆఖ్ ఓడకు పూసిన అదే రకమైన కీలు (ఆదికాండము 6:14). కొవ్వు యొక్క ఉప్పటి రుచి జంతువులకు చాలా ఇష్టం. వెంట్రుకలు జీర్ణం కావు. దానియేలు చేసిన చిన్న ఉండలు ఆ డ్రాగన్ లోపలి భాగాలను అడ్డుకున్నాయి. ప్లంబర్లు లేని ఆ రోజులలో, ఆ డ్రాగన్ కథ అక్కడితో ముగిసింది.

ఎముకలలోనే దాగి ఉన్న ఇంకొక సూచన కూడా ఉంది. 2005 లో, మేరీ ష్వైట్జర్ అనే శాస్త్రవేత్త ఒక టైరనోసారస్ రెక్స్ కాలి ఎముకను పగలగొట్టి, ఎవరూ ఊహించనిదాన్ని కనుగొంది: మెత్తని, సాగే కణజాలం (soft tissue), రక్తనాళాల లాగా కనిపించేవి. అప్పటి నుండి, మరికొన్ని డైనోసార్ ఎముకలలో కూడా మెత్తని కణజాలం దొరికింది. మెత్తని కణజాలం 6.8 కోట్ల (68 మిలియన్) సంవత్సరాలు ఎలా నిలిచి ఉండగలదో అర్థం చేసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు ప్రయత్నిస్తున్నారు. బహుశా వారు వేరే ప్రశ్న అడగాలేమో. బహుశా అంత కాలం గడవలేదేమో.
ఇప్పుడు బెహెమోత్ను చూడు
బైబిల్లో డైనోసార్ను కనుగొనడానికి అత్యుత్తమ స్థలం యోబు గ్రంథం. మన జ్ఞానులు ఇలా చెబుతారు: “మోషే తన సొంత గ్రంథాన్ని, బిలాము భాగాన్ని, యోబు గ్రంథాన్ని వ్రాశాడు” (బావా బత్రా 14b). యోబు ఎప్పుడు జీవించాడో అనే దాని గురించి వారు చర్చిస్తారు. యాకోవు దినాలలో అని కొందరు, మోషే దినాలలో అని మరికొందరు అంటారు (బావా బత్రా 15a–b). ఏది ఏమైనా, ఆయుష్షు ఇంకా ఎక్కువగా ఉన్న కాలంలో, చాలా కాలం క్రితం యోబు జీవించాడు. అతని శ్రమల తర్వాత, “యోబు నూట నలభై సంవత్సరాలు జీవించి, తన కుమారులను, కుమారుల కుమారులను, నాలుగు తరాల వరకు చూశాడు” (యోబు 42:16).
ఆ కథ మీకు తెలుసు. యోబు ఒక్క రోజులోనే తన మందలను, తన సేవకులను, తన పదిమంది పిల్లలను పోగొట్టుకున్నాడు. అది అతని సొంత తప్పే అని అతని స్నేహితులు ముప్పై కంటే ఎక్కువ అధ్యాయాల పాటు అతనితో చెబుతూ గడిపారు. వారు తప్పు (42:7). ఎవరైనా బాధపడుతున్నప్పుడు, ఎందుకో మనకు ఎల్లప్పుడూ తెలియదు. వారిని ప్రేమించండి, వారి కోసం ప్రార్థించండి, వారికి ప్రసంగాలు చేయకండి.
మనకు తెలిసిన ఈ వచనం యోబుకు తెలియదు: “ఎలోహీమ్ను ప్రేమించేవారికి సమస్తమూ కలిసి మేలు కోసమే పనిచేస్తాయి” (రోమీయులకు 8:28). జరిగే ప్రతిదీ మంచిదే అని ఆ వచనం చెప్పడం లేదు. అదంతా మేలు కోసం కలిసి పనిచేస్తుంది అని చెబుతుంది. బిస్కెట్ల గురించి ఆలోచించండి. మధ్యాహ్న భోజనానికి ఒక కప్పు మైదా పిండి తింటారా? లేదా ఒక చెంచా వంట సోడా, ఒక చెంచా ఉప్పు, అర కప్పు వనస్పతి తిని, పైన మజ్జిగ తాగుతారా? ఛీ! ఒక్కొక్కటి విడిగా చాలా చెడ్డ రుచిగా ఉంటుంది. కానీ వాటిని కలిపి కాల్చితే, మీకు బిస్కెట్లు వస్తాయి. మీ కష్టమైన రోజులు విడిగా మంచివి కాకపోవచ్చు, కానీ హషేమ్ చేతుల్లో అవి కలిసి మేలు కోసమే పనిచేస్తాయి.
చివరికి, హషేమ్ “సుడిగాలిలో నుండి” యోబుకు జవాబిచ్చాడు (38:1). ఆయన ఏమీ వివరించలేదు. ఆయన ప్రశ్నలు అడిగాడు, డజన్ల కొద్దీ ప్రశ్నలు: “నేను భూమికి పునాదులు వేసినప్పుడు నువ్వు ఎక్కడ ఉన్నావు?” (38:4). “నువ్వు సముద్రపు ఊటలలోకి ప్రవేశించావా?” (38:16). సముద్రపు అడుగున ఉన్న వేడి నీటి ఊటలను శాస్త్రవేత్తలు 1977 వరకు కనుగొనలేదు. “వెలుగు నివసించే స్థలానికి మార్గం ఎక్కడ? చీకటి విషయానికొస్తే, దాని స్థలం ఎక్కడ?” (38:19). వెలుగుకు ఒక మార్గం ఉంది: అది సెకనుకు సుమారు మూడు లక్షల కిలోమీటర్ల వేగంతో ఎప్పుడూ కదులుతూనే ఉంటుంది. చీకటికి కేవలం ఒక స్థలం మాత్రమే ఉంది. చీకటి ఎక్కడికీ వెళ్ళలేదు. లోకం చీకటిగా అనిపించినప్పుడు, జవాబు సులభం. మీ దీపాన్ని వెలిగించండి.
యోబు హషేమ్ ప్రశ్నలలో ఒక్కదానికి కూడా జవాబు చెప్పలేదు. అతనికి ఆ అవసరం లేదు. ఆ ప్రశ్నలు అతనికి సమాచారం ఇవ్వడానికి కాదు. అతని వైఖరిని మార్చడానికి. అప్పుడు హషేమ్ తాను చేసిన అతి గొప్ప జీవులను యోబుకు చూపించాడు:
“నీతో పాటు నేను చేసిన బెహెమోత్ను ఇప్పుడు చూడు; అది ఎద్దులా గడ్డి తింటుంది. చూడు, దాని బలం దాని నడుములో ఉంది, దాని శక్తి దాని పొట్ట కండరాలలో ఉంది. అది తన తోకను దేవదారు చెట్టులా కదిలిస్తుంది; దాని తొడల నరాలు పెనవేసుకుని ఉన్నాయి. దాని ఎముకలు బలమైన ఇత్తడి ముక్కల వంటివి; దాని ఎముకలు ఇనుప కడ్డీల వంటివి. ఎలోహీమ్ మార్గాలలో అది ప్రధానమైనది… అది నీడనిచ్చే చెట్ల కింద, రెల్లు పొదల చాటున, చిత్తడి నేలలలో పడుకుంటుంది… చూడు, అది ఒక నదినే తాగేస్తుంది, తొందరపడదు” (యోబు 40:15–19, 21, 23).
గమనించండి: “నీతో పాటు నేను చేసిన.” బెహెమోత్ మనిషి చేయబడిన అదే రోజున చేయబడింది.

చాలా క్రైస్తవ స్టడీ బైబిళ్ళలో, బెహెమోత్ బహుశా ఏనుగు గానీ నీటిగుర్రం గానీ అయి ఉండవచ్చని ఒక అడుగుగమనిక ఉంటుంది. కానీ ఆ వచనాన్ని మళ్ళీ చదవండి. “అది తన తోకను దేవదారు చెట్టులా కదిలిస్తుంది.” మీరు ఎప్పుడైనా ఏనుగు తోకను చూశారా? అది ఒక చిన్న తాడులా ఉంటుంది. నీటిగుర్రం తోక ఇంకా చిన్నది. ఆ రెండిటిలో ఏదీ దేవదారు చెట్టు లాంటిది కాదు. పైగా బెహెమోత్ “ఎలోహీమ్ మార్గాలలో ప్రధానమైనది”, అంటే ఆయన చేసిన నేల జంతువులలో మొదటిది, గొప్పది. ఏనుగు పెద్దదే, కానీ హషేమ్ ఎప్పుడైనా చేసిన జంతువులలో అది అతి పెద్దది కాదు.
మన జ్ఞానులు బెహెమోత్ను ఇంకా ఎంతో పెద్దదిగా చూశారు. వారు దానిని ఈ వచనంతో ముడిపెడతారు: “వేయి కొండల మీది పశువులు [బెహెమోత్]” (కీర్తన 50:10):
బెహెమోత్ ప్రతి రోజూ వేయి పర్వతాల మీద మేస్తుంది, అది వాటిని ఎప్పుడూ ముట్టనట్టే అవి దాని కోసం మళ్ళీ పెరుగుతాయి. యొర్దాను నది ఆరు నెలల్లో సేకరించే నీళ్ళన్నిటినీ అది ఒక్క గుటకలో మింగేస్తుంది. (వయిక్రా రబ్బా 22:10)
లివ్యాతాన్ లాగానే బెహెమోత్ కూడా రాబోయే లోకంలో నీతిమంతుల కోసం జరిగే గొప్ప విందులో భాగం అవుతుందని తల్ముద్ చెబుతుంది (బావా బత్రా 74b).
ఇప్పుడు దానిని పొడవైన మెడగల మహాకాయ డైనోసార్లైన సారోపాడ్లతో (sauropods) పోల్చి చూడండి. వాటి తోకలు చెట్ల మొద్దులంత లావుగా ఉండి, దేవదారు చెట్లలా ఊగేవి. వాటి ఎముకలు ఇనుప కడ్డీల్లా భారీగా, బరువుగా ఉండేవి. ఓక్లహోమాలో దొరికిన సారోపోసైడన్ అనే ఒక సారోపాడ్ సుమారు 18 మీటర్ల ఎత్తు ఉండి ఉండవచ్చు. ఈ మహాకాయులలో కొన్ని డజను స్కూల్ బస్సులంత బరువు ఉండేవి. అవి రోజంతా గడ్డి, ఆకులు తింటూ, విపరీతమైన మొత్తంలో నీళ్ళు తాగుతూ ఉండేవి. వాటిలో ఒకటి మీ మీద కాలు వేస్తే, అది మీ మీద చాలా లోతైన ముద్ర వేస్తుంది! “ఎలోహీమ్ మార్గాలలో అది ప్రధానమైనది.”
నిప్పులు కక్కే డ్రాగన్
ఆ తర్వాతి అధ్యాయంలోనే, ఈరోజు ఉదయం మనం మాట్లాడుకున్న సముద్రపు మహా జీవి అయిన లివ్యాతాన్ను హషేమ్ వర్ణిస్తాడు:
“దాని నోటి నుండి మండే దీపాలు బయలుదేరుతాయి, నిప్పు రవ్వలు ఎగసిపడతాయి. మరుగుతున్న కుండ నుండి గానీ బాన నుండి గానీ వచ్చినట్టు దాని ముక్కుపుటాల నుండి పొగ వస్తుంది. దాని ఊపిరి బొగ్గులను రగిలిస్తుంది, దాని నోటి నుండి మంట బయలుదేరుతుంది” (యోబు 41:19–21).

నిప్పులు కక్కే డ్రాగనా? మీరు నవ్వే ముందు, బాంబార్డియర్ బీటిల్ (bombardier beetle) అనే పురుగును పరిచయం చేసుకోండి. ఈ చిన్న కీటకం తన శరీరంలో వేర్వేరు సంచులలో రెండు రసాయనాలను ఉంచుకుంటుంది. దానిపై దాడి జరిగినప్పుడు, అది వాటిని ఒక ప్రత్యేకమైన గదిలో కలుపుతుంది, అప్పుడు అవి దాదాపు 100°C వేడితో మరిగే తుంపరగా, పెద్ద “ఢాం” అనే శబ్దంతో దాని తోక నుండి పేలుతూ బయటికి వస్తాయి. వేడి రసాయనాలను చిమ్మే ఒక చిన్న పురుగును హషేమ్ రూపొందించగలిగితే, నిప్పును ఊదే ఒక మహా జీవిని కూడా ఆయన రూపొందించగలడు.
వాటిలో కొన్ని ఇంకా బ్రతికే ఉన్నాయా?

ఇంకా ఆశ్చర్యం కలిగించే విషయం ఇదిగో. ఈ జీవులలో కొన్ని ఇంకా బ్రతికే ఉండవచ్చని లోకమంతటి నుండి నివేదికలు వస్తున్నాయి.
1938 లో, దక్షిణ ఆఫ్రికా తీరంలో జాలరులు సీలకాంత్ (coelacanth) అనే ఒక పెద్ద నీలి రంగు చేపను పట్టారు. శాస్త్రవేత్తలు నివ్వెరపోయారు. సీలకాంత్ కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం డైనోసార్లతో పాటే అంతరించిపోయిందని వారు బోధించారు. కానీ ఇదిగో, అది బ్రతికి ఉంది, ఈదుతోంది. ఈరోజు దానిని “సజీవ శిలాజం” అని పిలుస్తారు. “అంతరించిపోయిన” ఒక జీవి సముద్రంలో దాక్కుని ఉంటే, మరికొన్ని కూడా దాక్కుని ఉండవచ్చా?
ఆఫ్రికా మధ్యలో, కాంగోలో, లికౌలా అనే ఒక చిత్తడి ప్రాంతం ఉంది. అది అమెరికాలోని ఫ్లోరిడా రాష్ట్రమంత పెద్దది, దానిలో చాలా భాగాన్ని ఇంకా ఎవరూ అన్వేషించలేదు. వందల సంవత్సరాలుగా, అక్కడ నివసించే ప్రజలు మోకేలే-ఎంబెంబే అని వారు పిలిచే ఒక జంతువు గురించి మాట్లాడుతున్నారు. పొడవైన మెడ, చిన్న తల, పొడవైన తోక ఉండి, నదులలో నివసిస్తూ, ఒక రకమైన అడవి మొక్కను తినే, ఎరుపు-గోధుమ రంగులోని ఒక భారీ జీవిగా వారు దానిని వర్ణిస్తారు. అన్వేషకులు వారికి జంతువుల చిత్రాలు చూపించినప్పుడు, వారు డైనోసార్ చిత్రాలలో చాలావాటిని దాటవేశారు, కానీ పొడవైన మెడగల సారోపాడ్ను వెంటనే ఎంచుకున్నారు. షికాగో విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన రాయ్ మెకల్ అనే శాస్త్రవేత్త 1980, 1981 లో అక్కడికి రెండు అన్వేషణ యాత్రలు నడిపించి, A Living Dinosaur? (ఒక సజీవ డైనోసార్?) అనే పుస్తకం వ్రాశాడు. ఆ ప్రాంతంలో సేవ చేసిన మిషనరీలు కూడా తమ సంఘ సభ్యుల నుండి ఇవే కథలు విన్నట్టు నివేదించారు.
బెహెమోత్ను మళ్ళీ చూడండి: “అది నీడనిచ్చే చెట్ల కింద, రెల్లు పొదల చాటున, చిత్తడి నేలలలో పడుకుంటుంది.” ఇక్కడ కింగ్ జేమ్స్ బైబిల్ వాడిన “fens” అనే మాట, చిత్తడి నేలకు ఒక పాత ఇంగ్లీష్ పేరు.
స్కాట్లాండ్లో, లాక్ నెస్ అనే లోతైన, చీకటి సరస్సు ఉంది. 1933 లో, దాని ఒడ్డు వెంట ఒక కొత్త రోడ్డు వేశారు, అదే సంవత్సరం నీటిలో ఒక వింత జీవి కనిపించిందని డజన్ల కొద్దీ నివేదికలు వచ్చాయి. అప్పటి నుండి, “నెస్సీ” కనిపించిందని 10,000 కంటే ఎక్కువ నివేదికలు వచ్చాయి. దానిని చూశామని చెప్పే చాలామంది ఒకే విధంగా వర్ణిస్తారు: పొడవైన మెడ, చిన్న తల, పెద్ద శరీరం, నాలుగు ఈత రెక్కలు (flippers). డైనోసార్ల కాలానికి చెందిన, ఈదే సరీసృపమైన ప్లీసియోసార్ (plesiosaur) సరిగ్గా అలాగే ఉండేది. రాత్రివేళ అది రోడ్డు దాటుతున్నప్పుడు తన మోటార్సైకిల్తో దాదాపు దానిని ఢీకొట్టానని ఒక మనిషి చెప్పాడు.
అమెరికాకు తనదైన సరస్సు జీవులు ఉన్నాయి. న్యూయార్క్, వెర్మాంట్ రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న చాంప్లెయిన్ సరస్సులో, వందల సంవత్సరాలుగా ప్రజలు “చాంప్”ను చూశామని చెబుతున్నారు. 1977 లో, సాండ్రా మాన్సీ అనే ఒక స్త్రీ తన కుటుంబంతో సరస్సు ఒడ్డున కూర్చుని ఉన్నప్పుడు, నీటిలో నుండి ఒక తల, పొడవైన మెడ పైకి లేచాయి. ఆమె కొన్ని నిమిషాల పాటు దానిని చూస్తూ, ఒక్క ఫోటో తీసింది. ఒక డైనోసార్ను చూశానని ఆమె అనుకుంటుందా అని ఎవరో ఆమెను అడిగినప్పుడు, ఆమె ఇలా జవాబిచ్చింది: “నేను అనుకోవడం లేదు. నేను ఒక డైనోసార్ను చూశానని నాకు తెలుసు.” ఒక్క ఫోటో మాత్రమే ఎందుకు? “ఏ ఒక్క క్షణాన్నీ చూడకుండా పోగొట్టుకోవాలని నేను అనుకోలేదు” అని ఆమె చెప్పింది. కెనడాలోని ఒకనాగన్ సరస్సులో “ఓగోపోగో” ఉంది.
1977 లో, జుయియో మారు అనే ఒక జపాన్ చేపల పడవ, న్యూజిలాండ్ తీరంలో ఒక భారీ జీవి యొక్క కుళ్ళిపోతున్న శరీరాన్ని తన వలలో పైకి లాగింది. అది సుమారు 10 మీటర్ల పొడవు, సుమారు 1,800 కిలోల బరువు ఉంది. దానికి పొడవైన మెడ, చిన్న తల, నాలుగు ఈత రెక్కల లాగా కనిపించేవి ఉన్నాయి, సరిగ్గా ప్లీసియోసార్ లాగా. దాని దుర్వాసన ఎంత ఘోరంగా ఉందంటే, కెప్టెన్ దానిని మళ్ళీ సముద్రంలో పడవేయించాడు, కానీ దానికి ముందే సిబ్బంది ఫోటోలు తీసి, చిత్రాలు గీశారు. అది బహుశా చనిపోయిన బాస్కింగ్ షార్క్ (ఒక పెద్ద సొరచేప) అయి ఉండవచ్చని కొందరు శాస్త్రవేత్తలు అన్నారు. బాస్కింగ్ షార్క్లు ఎలా ఉంటాయో తమకు తెలుసని, ఇది అది కాదని జాలరులు అన్నారు. జపాన్ దాని చిత్రంతో ఒక తపాలా బిళ్ళను కూడా ముద్రించింది.
ఎగిరే సరీసృపాల గురించి కూడా నివేదికలు ఉన్నాయి. జాంబియాలో, కాంగోలో, ప్రజలు కొంగమాటో అని పిలిచే ఒక జీవిని వర్ణిస్తారు, దాని అర్థం “పడవలను విరగ్గొట్టేది”. దానికి గబ్బిలం లాగా తోలు రెక్కలు ఉంటాయి, ఈకలు ఉండవు, పళ్ళతో నిండిన ముక్కు ఉంటుంది. వారికి చిత్రాలు చూపించినప్పుడు, వారు టెరోడాక్టిల్ (pterodactyl) వైపు చూపిస్తారు. పాపువా న్యూగినియా ద్వీపంలో, ప్రజలు రోపెన్ అనే ఒక పెద్ద ఎగిరే జీవి గురించి చెబుతారు, అది రాత్రిపూట వెలుగుతుందని అంటారు. స్థానిక అమెరికన్లు థండర్బర్డ్ (ఉరుము పక్షి) అనే ఒక మహా ఎగిరే జీవి గురించి చెప్పారు. అలాంటిది ఒకటి చనిపోయి దొరికినప్పుడు, దాని రెక్కలు సుమారు 6 మీటర్ల వెడల్పు విస్తరించి ఉన్నాయని, దాని తల వెనుక ఎముకతో చేసిన ఒక శిఖ ఉందని, సరిగ్గా టెరోసార్ (pterosaur) లాగానే అని ఒక కథ చెబుతుంది. యెషయా చెప్పిన “ఎగిరే అగ్నిసర్పం” (యెషయా 30:6) గుర్తుందా?
నిజమే, ఈ నివేదికలలో కొన్ని పొరపాట్లు, కొన్ని ఫోటోలు నకిలీవి. కానీ ఒక ఇరవై డాలర్ల దొంగ నోటు ఉన్నంత మాత్రాన, అసలు నోటు అనేదే లేదని నిరూపణ కాదు. మంచి శాస్త్రవేత్తలు ఎల్లప్పుడూ చేయవలసినదే చేయడం ఉత్తమం: సాక్ష్యాలన్నిటినీ చూడండి, అన్ని అవకాశాలను ఆలోచించండి, మీరే స్వయంగా దానిని పరిశోధించండి.
హషేమ్ మహిమ కోసం డ్రాగన్లు
మరి ఇదంతా ఎందుకు ముఖ్యం?
ఎందుకంటే పిల్లలను తోరా నుండి దూరంగా లాగడానికి డైనోసార్లు వాడబడ్డాయి. “కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం” అని ఒక పిల్లవాడు మళ్ళీ మళ్ళీ విన్నప్పుడు, అతడు ఇలా ఆలోచించడం మొదలుపెడతాడు: “డైనోసార్ల విషయంలో బైబిల్ తప్పు అయితే, బహుశా అది అన్ని విషయాలలోనూ తప్పేనేమో.” మ్యూజియంలు, పాఠ్యపుస్తకాలు, సినిమాలు ఒక సందేశాన్ని ప్రకటిస్తున్నాయి. మనం దానికి జవాబు ఇవ్వాలి.
ఇందులో ఒక అర్థవంతమైన పోలిక ఉంది. ఆదిలో, ప్రజలను హషేమ్ నుండి దూరంగా నడిపించడానికి సర్పం ఒక అబద్ధాన్ని వాడింది. బ్రిత్ హదాషా (క్రొత్త నిబంధన) శత్రువును “ఆ ఘటసర్పం, అంటే అపవాది అయిన ఆ పురాతన సర్పం” అని పిలుస్తుంది (ప్రకటన 20:2). కానీ డ్రాగన్లు ఎప్పుడూ వాడివి కావు. హషేమ్ వాటిని చేశాడు, అవి ఆయనకే చెందుతాయి. మన జ్ఞానులు ఇలా బోధిస్తారు:
పరిశుద్ధుడు, ఆయన స్తుతింపబడును గాక, తన లోకంలో సృష్టించిన వాటన్నిటిలో, ఒక్కదానిని కూడా ఉద్దేశం లేకుండా సృష్టించలేదు. (షబ్బత్ 77b)

కాబట్టి డైనోసార్లను మనం తిరిగి తీసుకుందాం. పిల్లలు వాటిని ఎంతో ఇష్టపడతారు. హషేమ్ ఎంత గొప్పవాడో బోధించడానికి వాటిని వాడండి. మ్యూజియంలో ఒక అస్థిపంజరాన్ని చూసినప్పుడు, “కోట్ల సంవత్సరాలు” అని ఆలోచించకండి. ఇలా ఆలోచించండి: “హషేమ్, నీ క్రియలు ఎన్నెన్నో! జ్ఞానంతో నువ్వు వాటన్నిటినీ చేశావు… అక్కడ ఓడలు వెళ్తున్నాయి; దానిలో ఆడుకోవడానికి నువ్వు చేసిన ఆ లివ్యాతాన్ అక్కడ ఉంది” (కీర్తన 104:24, 26).
మీ ఎలోహీమ్ ఎంత గొప్పవాడు? దేవదారు చెట్టులా కదిలే తోకగల జీవిని చేయగలిగినంత గొప్పవాడు. ఒకరోజు నీతిమంతులకు సుక్కా (పర్ణశాల) కాబోయే సముద్ర మహాజీవిని చేయగలిగినంత గొప్పవాడు. మిమ్మల్ని చేసి, మిమ్మల్ని ఎరిగి, మిమ్మల్ని ప్రేమించగలిగినంత గొప్పవాడు.
“భూమి నుండి హషేమ్ను స్తుతించండి, ఘటసర్పాలారా, సమస్త అగాధాలారా” (కీర్తన 148:7).
షబ్బత్ షాలోమ్.
బైబిల్ వచనాలు మా సొంత సరళ తెలుగు అనువాదం; దైవనామానికి (LORD) హషేమ్, “దేవుడు” కోసం ఎలోహీమ్ వాడాము. యూదు మూలాలు సంక్షిప్త అనువాదంలో లేదా సారాంశంగా ఇవ్వబడ్డాయి. షబ్బత్ బెరేషీత్ 5787 (అక్టోబర్ 10, 2026) కోసం ఒక షియుర్.